Çocuğu yaşıtlarından daha az konuşan bir ailenin aklına çoğu zaman aynı soru gelir: Psikoloğa mı, dil ve konuşma terapistine mi gitmeliyiz? Kısa yanıt, temel yakınma dil ve konuşmaysa ilk değerlendirmenin dil ve konuşma terapisti tarafından yapılabileceğidir. Ancak iletişim güçlüğüne yoğun kaygı, davranış değişikliği, gelişimin başka alanlarında belirgin farklılıklar veya daha önce kazanılan becerilerde kayıp eşlik ediyorsa tek bir uzmanla sınırlı kalmayan ekip değerlendirmesi gerekebilir.
> Uzman seçimi bir 'ya o ya bu' kararı olmak zorunda değildir. Amaç çocuğu bir etikete yerleştirmek değil; konuşma, dil, işitme, gelişim ve duygusal iyilik hâlini birlikte anlamaktır.
Dil ve Konuşma Terapisti Neye Bakar?
Dil ve konuşma terapisti; çocuğun söylenenleri anlama, sözcük ve cümle kurma, jest kullanma, ortak dikkat, oyun, konuşma sesleri ve günlük iletişim becerilerini değerlendirir. Ebeveynden ayrıntılı gelişim öyküsü alır; oyun temelli gözlem ve yaşa uygun değerlendirme araçlarından yararlanır. Böylece güçlüğün daha çok ifade edici dil, alıcı dil, konuşma sesi üretimi veya iletişimin başka bir alanıyla ilişkili olup olmadığına dair işlevsel bir profil oluşturur.
Değerlendirme sırasında işitme, nörogelişimsel durum veya duygusal süreçlerle ilgili ek bir gereksinim görülürse odyoloji, çocuk sağlığı ve hastalıkları, çocuk ve ergen psikiyatrisi ya da psikoloji gibi alanlara yönlendirme yapılabilir. Dil ve konuşma değerlendirmesi psikolojik ya da tıbbi tanının yerine geçmez.
Psikolog Hangi Durumları Değerlendirir?
Psikolog; yaşına ve yetkinlik alanına göre çocuğun duygusal, davranışsal ve bilişsel işleyişini değerlendirir. Yoğun kaygı, konuşulan ortama göre belirgin biçimde değişen iletişim, sosyal ortamlardan kaçınma, travmatik yaşantı, uyum güçlüğü veya aile ilişkilerini etkileyen davranışlar öne çıkıyorsa psikolojik değerlendirme yararlı olabilir. Gerektiğinde tıbbi değerlendirme için çocuk ve ergen psikiyatristine yönlendirme yapılır.
Hangi Belirti Hangi İlk Adımı Düşündürür?
- Çocuk az sözcük kullanıyor, cümle kuramıyor veya söyleneni anlamakta zorlanıyorsa: dil ve konuşma değerlendirmesi
- Evde konuşuyor fakat okulda ya da yabancıların yanında sürekli konuşamıyorsa: psikoloji/çocuk psikiyatrisi ile dil ve konuşma alanlarının birlikte değerlendirilmesi
- Adına tepki, ortak dikkat, oyun ve sosyal iletişim konusunda da kaygı varsa: çocuk hekimi veya çocuk psikiyatrisi koordinasyonunda gelişimsel ekip değerlendirmesi
- Seslere tepkisi tutarsızsa ya da sık kulak enfeksiyonu öyküsü varsa: işitme değerlendirmesi
- Konuşmayla birlikte yoğun öfke, içe kapanma, uyku veya günlük işlev sorunları varsa: psikolojik değerlendirme
İlk Görüşmeye Nasıl Hazırlanabilirsiniz?
Çocuğun hangi kelimeleri kullandığını, neleri anladığını ve farklı kişilerle nasıl iletişim kurduğunu birkaç gün not etmek görüşmeyi kolaylaştırır. Kısa doğal oyun videoları, varsa işitme sonuçları ve önceki gelişim raporları da yararlı olabilir. Çocuğu görüşme öncesinde sınamaya, kelime söyletmeye veya yaşıtlarıyla kıyaslamaya gerek yoktur.
> Daha önce kullanılan sözcüklerin ya da diğer iletişim becerilerinin kaybı, işitmede ani değişiklik veya gelişimin başka alanlarında belirgin gerileme varsa beklemeden hekime başvurun.
Sık Sorulan Sorular
- Geç konuşma psikolojik olabilir mi?
- Tek başına geç konuşmanın nedenini 'psikolojik' diye açıklamak doğru değildir. Dil gelişimi, işitme, genel gelişim, çevresel etkenler ve duygusal durum birlikte ele alınır. Değerlendirme, hangi alanların ayrıntılı incelenmesi gerektiğini belirler.
- Önce psikoloğa gittiysek yine dil değerlendirmesi gerekir mi?
- Konuşma ve dil gelişimiyle ilgili kaygı sürüyorsa dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi ayrı bilgi sağlar. Psikolojik değerlendirme ile dil-konuşma değerlendirmesi birbirinin yerine geçmez; gerektiğinde birbirini tamamlar.
- Değerlendirme için tanı beklemek gerekir mi?
- Hayır. Ailenin iletişim gelişimiyle ilgili kaygısı değerlendirme istemek için yeterlidir. İlk görüşmenin amacı tanı varsaymak değil, çocuğun mevcut iletişim profilini anlamaktır.
